หัวใจเต้นเป็นจังหวะที่เรามักไม่รู้สึก แต่เมื่อจังหวะนั้นผิดปกติอาจนำไปสู่การวิงเวียน หัวใจเต้นเร็วหรือช้าจนเป็นอันตรายได้ ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ (arrhythmia) มีหลายรูปแบบและสาเหตุ การเข้าใจอาการ สาเหตุ และวิธีตรวจโดยคลื่นไฟฟ้าหัวใจจะช่วยให้รับการดูแลได้ทันท่วงที

ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะคืออะไร และมีแบบใดบ้าง

ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะคือความผิดปกติของการเกิดหรือการนำสัญญาณไฟฟ้าในหัวใจ ทำให้จังหวะการบีบตัวผิดปกติ แบ่งคร่าว ๆ ได้เป็น

• หัวใจเต้นเร็ว (tachycardia) เช่น SVT (supraventricular tachycardia), AF (atrial fibrillation)
• หัวใจเต้นช้า (bradycardia) เช่น sinus bradycardia, heart block
• การเต้นผิดรูปแบบ (ectopic beats) เช่น PVCs (premature ventricular contractions)

บางชนิดไม่อันตรายมาก แต่อย่างเช่นภาวะ AF หรือ ventricular tachycardia อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดลิ่มเลือด หัวใจล้มเหลว หรือนำไปสู่หัวใจหยุดเต้นได้

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

สาเหตุมีได้หลายอย่าง เช่น

• โรคหัวใจตีบหรือกล้ามเนื้อหัวใจผิดปกติ
• ความดันโลหิตสูง เบาหวาน หรือภาวะไทรอยด์เป็นพิษ
• ยาบางชนิดหรือเครื่องดื่มกระตุ้น (คาเฟอีน แอลกอฮอล์)
• ภาวะเครียด ขาดการนอน หรืออิเล็กโทรไลต์ไม่สมดุล

ปัจจัยเสี่ยงรวมถึงอายุมาก ประวัติครอบครัว ผู้สูบบุหรี่ และโรคเมตาบอลิกต่าง ๆ

อาการที่ควรสังเกต

อาการขึ้นกับชนิดของการเต้นผิดจังหวะ แต่สัญญาณทั่วไปได้แก่

• หัวใจเต้นเร็วหรือเต้นไม่สม่ำเสมอ (รู้สึกกระตุกในอก)
• วิงเวียน หน้ามืด หรือเป็นลม
• หายใจไม่ทัน เหนื่อยง่ายขึ้น
• เจ็บหน้าอก หรือรู้สึกอ่อนแรงผิดปกติ

หากมีอาการเจ็บหน้าอกรุนแรง หายใจไม่ออกหรือหมดสติ ให้รีบไปหาหมอฉุกเฉินทันที

การตรวจด้วยคลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG/EKG)

คลื่นไฟฟ้าหัวใจเป็นการตรวจหลักเพื่อวินิจฉัยภาวะเต้นผิดจังหวะ โดยทำได้หลายรูปแบบ:

คลื่นไฟฟ้าหัวใจแบบมาตรฐาน (Resting ECG)

• ทําในท่านอนหรือยืนนิ่ง ใช้เวลาไม่กี่นาที ติดแผ่นอิเล็กโทรดที่หน้าอก แขนและขา
• บันทึกคลื่น P, QRS, T เพื่อดูจังหวะ ความถี่ และรูปแบบการนำสัญญาณ
• ดีสำหรับตรวจภาวะเต้นผิดจังหวะที่เกิดขณะตรวจ แต่ถ้าอาการเป็นช่วง ๆ อาจไม่พบความผิดปกติ

เครื่องบันทึกคลื่นไฟฟ้าหัวใจแบบพกพา (Holter monitor)

• ติดเครื่องบันทึกต่อเนื่อง 24–48 ชั่วโมงหรือมากกว่า เหมาะกับอาการเป็นครั้งคราว
• จับการเต้นผิดจังหวะที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาปกติของชีวิตประจำวัน

อุปกรณ์บันทึกเหตุการณ์ (Event monitor) และเครื่องตรวจแบบสวมยาว (patch)

• ใช้เมื่อต้องการติดตามยาวนานเป็นสัปดาห์ถึงเดือน หากอาการเกิดไม่บ่อย
• ผู้ป่วยกดปุ่มบันทึกเมื่อมีอาการ หรืออุปกรณ์จะบันทึกอัตโนมัติเมื่อจับความผิดปกติได้

การตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจขณะออกกำลังกาย (Exercise ECG)

• ใช้เมื่อต้องการดูการเต้นของหัวใจขณะออกแรง เพื่อประเมินผลของการออกกำลังกายหรือเชื่อมโยงกับภาวะตีบของหลอดเลือด

เบื้องต้นเกี่ยวกับการอ่านคลื่นไฟฟ้า

• P wave แสดงการหดตัวของหัวใจห้องบน (atria)
• QRS complex แสดงการหดตัวของหัวใจห้องล่าง (ventricles)
• T wave แสดงการฟื้นตัวของห้องล่าง
  ตัวอย่างความผิดปกติ: ใน AF จะไม่เห็น P wave และจังหวะจะ “irregularly irregular” — ไม่สม่ำเสมอ ใน AV block จะมี PR interval ยาวหรือมีการหยุดของ QRS บางครั้ง

การเตรียมตัวและข้อจำกัดของการตรวจ

• ไม่ต้องอดอาหารสำหรับ ECG พักผ่อนให้เพียงพอ หลีกเลี่ยงคาเฟอีนก่อนการตรวจบางประเภท
• Holter อาจทำให้รู้สึกไม่สะดวกขณะอาบน้ำหรือกิจกรรมบางอย่าง
• คลื่นไฟฟ้าหัวใจแม่นยำเมื่อจับสัญญาณได้ แต่ไม่สามารถมองเห็นสาเหตุเชิงโครงสร้างบางอย่างได้ ต้องอาศัยการตรวจอื่นร่วมเช่น Echocardiogram

สรุป

ภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะมีตั้งแต่ไม่รุนแรงจนถึงอันตราย การสังเกตอาการและการตรวจด้วยคลื่นไฟฟ้าหัวใจเป็นกุญแจสำคัญในการวินิจฉัยและวางแผนรักษา หากรู้สึกหัวใจเต้นผิดปกติ เป็นลม หรือมีอาการรุนแรง ควรพบแพทย์หรือตรวจฉุกเฉิน การติดตามระยะยาวด้วย Holter หรืออุปกรณ์บันทึกแบบสวมอาจจำเป็นในกรณีอาการเป็นครั้งคราว และการรักษาจะขึ้นกับชนิดของภาวะ เริ่มจากการปรับพฤติกรรม ยาจัดการจังหวะ หรือการใส่เครื่องกระตุ้นไฟฟ้าหัวใจตามความเหมาะสม