คลื่นไฟฟ้าหัวใจ (ECG หรือ EKG) เป็นการตรวจทางการแพทย์ที่รวดเร็ว ไม่เจ็บ และให้ข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับการทำงานของหัวใจ การอ่านคลื่นไฟฟ้าช่วยให้แพทย์ค้นหาความผิดปกติหลายด้าน ตั้งแต่จังหวะการเต้นไปจนถึงสัญญาณของการขาดเลือดหรือความผิดปกติของอิเล็กโทรไลต์ บทความนี้สรุปโรคและภาวะที่ ECG สามารถช่วยวินิจฉัยได้ พร้อมข้อจำกัดและคำแนะนำการใช้งาน

ภาวะที่คลื่นไฟฟ้าหัวใจช่วยวินิจฉัยได้ดี

ความผิดปกติของจังหวะการเต้น (arrhythmias)

ECG เป็นเครื่องมือหลักในการตรวจหาภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ เช่น

• หัวใจห้องบนเต้นผิดจังหวะ (atrial fibrillation) — ไม่มีคลื่น P และจังหวะไม่สม่ำเสมอ
• หัวใจเต้นเร็วเหนือห้องล่าง (SVT) และ ventricular tachycardia — จังหวะเร็วและรูปแบบคลื่นผิดปกติ
• การเต้นก่อนเวลา (PVCs, PACs) — พบนอกจังหวะปกติเป็นจุด ๆ
• การนำสัญญาณผิดปกติ เช่น AV block (ระดับ 1–3) — พบ PR interval ยาวหรือขาดช่วงของ QRS

การจับจังหวะผิดปกติที่เกิดเป็นช่วง ๆ อาจต้องใช้ Holter monitor หรือ event recorder เพื่อบันทึกต่อเนื่อง

การขาดเลือดหรือกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน (ischemia / myocardial infarction)

• ภาวะขาดเลือดเฉียบพลัน: การเปลี่ยนแปลงของ ST segment และ T wave สามารถบ่งชี้การขาดเลือดหรือการกลับคืนของการไหลเวียน
• หัวใจวายเฉียบพลัน (STEMI): การยกของ ST ในตำแหน่งที่สอดคล้องกับหลอดเลือดสาขาเฉพาะเป็นสัญญาณฉุกเฉิน
• Q wave เก่าอาจบ่งบอกว่าเคยเกิดการตายของเนื้อเยื่อหัวใจมาก่อน

การอ่านต้องรวมกับอาการและเอกซเรย์หรือเลือดวัดเอนไซม์หัวใจเพื่อยืนยัน

ความผิดปกติของการนำสัญญาณและโครงสร้างไฟฟ้า

• บล็อกของเส้นใยนำไฟฟ้า เช่น bundle branch block (RBBB, LBBB)
• ภาวะ pre-excitation (WPW) — พบ delta wave และ PR สั้น
• การทำงานของเครื่องกระตุกไฟฟ้าหัวใจและการตรวจการฝัง pacemaker

ความผิดปกติที่บ่งชี้การเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาอื่น ๆ

• ขนาดหรือแรงของห้องหัวใจผิดปกติ เช่น atrial enlargement หรือ ventricular hypertrophy จากรูปแบบคลื่น
• สัญญาณของภาวะเยื่อหุ้มหัวใจอักเสบ (pericarditis) — ST สูงกระจายและ PR ต่ำ
• ภาวะความไม่สมดุลของอิเล็กโทรไลต์ เช่น hyperkalemia, hypokalemia — มีการเปลี่ยนแปลงชัดเจนของ T wave และ QRS

สัญญาณที่บอกว่าต้องตรวจเพิ่มหรือตรวจเฉพาะกิจ

• สงสัย pulmonary embolism บางครั้งมี S1Q3T3 pattern แต่ไม่จำเพาะ จึงต้องการ CT pulmonary angiography
• ผลของยา เช่น digoxin effect — เปลี่ยนแปลง ST/T แบบเฉพาะตัว

ข้อจำกัดของคลื่นไฟฟ้าหัวใจ

• ถ้าอาการเป็นช่วง ๆ คลื่นไฟฟ้าหนึ่งชุดอาจเป็นปกติได้ จึงต้องเลือก Holter หรือ event monitor เมื่อจำเป็น
• ECG ให้ข้อมูลทางไฟฟ้า ไม่สามารถมองเห็นโครงสร้างหัวใจโดยตรง ต้องใช้ echocardiogram, cardiac CT หรือ angiography เมื่อต้องการภาพโครงสร้างหรือการตีบของหลอดเลือด
• การตีความต้องอาศัยบริบทของอาการ ประวัติ และผลตรวจอื่น ๆ — ผลลบของ ECG ไม่ได้ตัดความเสี่ยงทั้งหมด

ควรทำ ECG เมื่อไรและเตรียมตัวอย่างไร

• มีอาการเจ็บหน้าอก หายใจไม่ทัน ใจสั่น หรือเป็นลม ควรตรวจทันที
• ตรวจก่อนผ่าตัดใหญ่ หรือเมื่อพบภาวะเสี่ยง เช่น เบาหวาน ความดันสูง
• เตรียมตัวง่าย ๆ คือพักผ่อน สวมเสื้อที่ถอดง่าย หลีกเลี่ยงครีม/น้ำมันที่หน้าอกซึ่งอาจรบกวนการติดแผ่นอิเล็กโทรด

สรุป

คลื่นไฟฟ้าหัวใจเป็นการตรวจพื้นฐานแต่ทรงพลังในการวินิจฉัยความผิดปกติด้านจังหวะหัวใจ การขาดเลือดเฉียบพลัน ภาวะการนำสัญญาณผิดปกติ และสัญญาณที่บ่งชี้ถึงปัญหาเมแทบอลิกหรือผลจากยา อย่างไรก็ดี ECG มีข้อจำกัดและมักต้องใช้ร่วมกับการตรวจอื่น ๆ และข้อมูลทางคลินิก